Leiden
Van Wikipedia
52° 9' NB 4° 29' OL
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Leiden vanuit de lucht
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
De Burcht
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Leiden ( uitspraak (info·uitleg)) (ook: Sleutelstad) is na Rotterdam, Den Haag, Dordrecht en Zoetermeer de vijfde stad van de Nederlandse provincie Zuid-Holland. De directe agglomeratie Leiden, waartoe ook de randgemeenten Leiderdorp, Oegstgeest, Voorschoten en Zoeterwoude behoren, telt ruim 200.000 inwoners. Behalve aan deze randgemeenten grenst Leiden aan de kustgemeenten Wassenaar (agglomeratie Den Haag) en Katwijk, aan Leidschendam-Voorburg en aan Teylingen. Via deze laatste gemeente grenst Leiden ook aan de Bollenstreek. De agglomeratie ligt in de regio Holland Rijnland.
Inhoud
|
Geschiedenis
De stad ontstond als dijkdorp aan de voet van een kunstmatige heuvel aan de samenvloeiing van de Oude en de Nieuwe Rijn. In de oudste vermelding daarvan, omstreeks 860, werd het toenmalige dorp Leithon genoemd. In de op deze heuvel gelegen burcht zetelde aanvankelijk een leenman van de bisschop van Utrecht, maar de Burcht van Leiden kwam omstreeks 1100 in handen van de graaf van Holland.
De gunstig gelegen nederzetting kreeg in 1266 bevestiging van de reeds eerder verleende stadsrechten en ontwikkelde zich met haar bloeiende lakennijverheid tot een van de grootste steden van het gewest Holland. In 1389, toen de bevolking tot ongeveer 4000 was gegroeid, moest de stad worden uitgebreid met het stadsdeel tussen Rapenburg (tevoren de zuidrand van de stad) en de Witte Singel.
Een bijzonderheid van Leiden is de aanwezigheid van uitgebreid archiefmateriaal over het buurtleven en buurtorganisaties (de zogenaamde gebuurten), dankzij een vroegtijdige en onophoudelijke overheidsbemoeienis, die zelfs teruggaat tot de 14e eeuw. Dit staat in detail beschreven in het boek Buurthouden van historicus Kees Walle (Uitgeverij Ginkgo, 2005).
15e en 16e eeuw
In 1420 werd Leiden, in het kader van de Hoekse en Kabeljauwse twisten veroverd door hertog Jan van Beieren. (Zie: Beleg van Leiden (1420)).
De grootste kerk van Leiden, de Pieterskerk, had aanvankelijk één van de hoogste torens van Nederland. Bij een storm is de ruim 100 meter hoge toren echter op 1 maart 1512 ingestort. De toren werd nimmer herbouwd.
In 1572 koos de stad de zijde van de anti-Spaanse opstand. De Spaanse landvoogd Requesens sloeg in 1574 het beleg voor de stad. Nadat dit beleg was afgeslagen - het Leidens ontzet van 3 oktober 1574 - kreeg de stad in 1575 een universiteit, de eerste van de Noordelijke Nederlanden (zie: Universiteit Leiden). Hiermee betuigde stadhouder Willem van Oranje zijn erkentelijkheid aan de Leidenaren, die het beleg door de Spanjaarden hadden weerstaan, namens koning Filips II. (Dit laatste gaf blijk van een grote ironie. De tot 1580 volgehouden fictie dat de prins van Oranje "den koninck van Hispanjen altijd had geëerd", maar uitsluitend tegen diens gehate stadhouder in opstand was gekomen, diende ook om de mogelijkheid open te laten van een "verzoening" tussen opstandelingen en koning, maar dan wel op voorwaarden van de opstandelingen). Leidens ontzet wordt nog steeds jaarlijks op 3 oktober herdacht. Aanvankelijk alleen met een herdenkingsdienst in de Pieterskerk, maar sinds 1886 ook als echte feestdag. Zo eten vele Leidenaars op 2 en 3 oktober hutspot, wordt in de Waag haring en wittebrood uitgedeeld, is er een grote kermis en wordt er onder andere een optocht georganiseerd. De universiteit en haar studenten zijn sinds 1575 een dominerende factor in het stadsbeeld.
17e en 18e eeuw
In de 17e eeuw komt de stad tot grote bloei, dankzij de impuls die vluchtelingen uit Vlaanderen geven aan de textielnijverheid. De stad, die voor het beleg van 1574 ongeveer 15.000 inwoners had geteld, waarvan tijdens het beleg ongeveer een derde deel het leven had verloren, was in 1622 tot 45.000 inwoners gegroeid, terwijl omstreeks 1670 zelfs een aantal van tegen de 70.000 werd bereikt. In de Gouden Eeuw was Leiden, na Amsterdam, de grootste stad van Holland. De bevolkingsgroei maakte een aanleg van nieuwe grachten en singels noodzakelijk. Het huidige centrum van Leiden, herkenbaar aan het singelpatroon, werd in 1659 voltooid.
Tegen het einde van de 16e eeuw ontwikkelde Leiden zich tot een belangrijk centrum van drukkerijen, uitgeverijen en boekhandels. De beroemde drukker Christoffel Plantijn was er enige tijd gevestigd. Een van zijn leerlingen was Lodewijk Elzevier (1547-1617), een telg uit een beroemd uitgeversgeslacht, wiens boekhandel en drukkerij de grootste van Leiden werd (de naam Elzevier werd enkele eeuwen later gebruikt door de grondlegger van het Elsevier-concern). In de 17e en 18e eeuw had Leiden een grote naam op het gebied van de (wetenschappelijke) uitgeverij en boekhandel.
In de 18e eeuw raakt de textielnijverheid in verval. Door protectionistische maatregelen in Frankrijk was de concurrentiepositie verslechterd. Bovendien moesten de lonen relatief hoog zijn, omdat de kosten van levensonderhoud in het gewest Holland hoog waren vanwege de hoge belastingdruk. De Leidse textielondernemers gingen toen delen van het productieproces verplaatsen naar "lagelonenlanden": Twente en de omgeving van Tilburg!
Het gevolg was een gestage daling van het inwonertal van Leiden, dat eind 18e eeuw tot 30.000 was gedaald en omstreeks 1815 een dieptepunt van 27.000 zou bereiken.
19e en 20e eeuw
Op 12 januari 1807 werd de stad door een catastrofe getroffen toen een aan de noordkant van de Steenschuur aangemeerd buskruitschip ontplofte: de Leidse buskruitramp. Ongeveer 150 burgers kwamen hierbij om het leven. Koning Lodewijk Napoleon bezocht persoonlijk de stad om de hulp aan de slachtoffers te coördineren. Op de plaats van de door de ontploffing veroorzaakte "Ruïne" werden later het Van der Werffpark en het Kamerlingh-Onnes-laboratorium aangelegd.
In 1842 werd de voor Leiden zeer belangrijke spoorlijn naar Haarlem in gebruik genomen. In 1843 kwam de verbinding met Den Haag tot stand.
In de 19e eeuw zou er enige verbetering optreden in de desolate sociaal-economische situatie, mede dankzij de spoorlijn, maar het aantal inwoners was omstreeks 1900 nog steeds niet ver boven de 50.000 opgeklommen. Pas in 1896 begon Leiden zich uit te breiden buiten de 17e eeuwse singels. Vooral na 1920 vestigden zich nieuwe industrieën in de stad, zoals de conservenindustrie (oostelijke binnenstad) en metaalindustrie (Hollandse Constructie Groep).
In 1866 werd de stad getroffen door de laatste grote epidemie (cholera) die in 1868 leidde tot de start van de bouw van het nieuw Academisch Ziekenhuis (waar nu het Rijksmuseum voor Volkenkunde is gevestigd).
In 1883 werd niet alleen Leiden, maar ook heel Nederland, opgeschrikt door het nieuws van de arrestatie van de Leidse gifmengster, Goeie Mie, die in enkele jaren tijd minstens 27 slachtoffers had gemaakt.
In 1896 breidt Leiden uit buiten de singels door annexatie van delen van Leiderdorp, Oegstgeest en Zoeterwoude (in 1920 en 1966 volgen nieuwe grote annexaties). De eerste door Leiden nieuwgebouwde wijk in dit gebied wordt de statige burgemeester- en professorenwijk ten zuiden van de Zoeterwoudsesingel. Met de bouw van deze wijk wordt in 1906 begonnen. Rond 1920 wordt het eerste grote sociale woningbouwproject, de wijk De Kooi, gerealiseerd.
Tot groot verdriet van velen ging in de strenge winter van 1929 het stadhuis in vlammen op. Van het pand bleef alleen de gevel aan de Breestraat overeind staan. Wel waren enkele kostbare schilderwerken zeer kort voor de brand ter restauratie overgebracht naar een andere locatie.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog is Leiden zwaar getroffen door geallieerde bombardementen. De omgeving van het station en de Marewijk (tegenwoordig de omgeving van het Schuttersveld en de Schipholweg) zijn vrijwel geheel platgegooid.
Het huidige Leiden profileert zich vooral als een centrum van wetenschappelijke kennis en nieuwe technologie. Daarnaast speelt ook het toerisme een steeds belangrijkere rol in deze historische museumstad.
Bezienswaardigheden
Zicht op de Marekerk
Leiden dankt zijn bijnaam Sleutelstad aan zijn schutspatroon Sint-Pieter (Petrus), aan wie ook de voornaamste kerk is gewijd.
Belangrijke bezienswaardigheden zijn:
- de Pieterskerk (Leiden), de grootste kerk van Leiden
- de Hooglandse Kerk, de grootste, nog in gebruik zijnde kerk van Leiden
- de Burcht
- de Hartebrugkerk, katholieke kerk
- de Waag
- de veelbezongen gracht het Rapenburg met het Academiegebouw
- het stadhuis met de breedste renaissancegevel van Nederland
- de Oude Sterrewacht
- twee stadspoorten: De Morspoort aan de noordwestzijde en de Zijlpoort aan de noordoostzijde van het stadscentrum.
- negen molens
- 35 hofjes
- enkele tientallen monumentale wevershuisjes. Één wevershuis is als museum van binnen te bezichtigen.
Een qua bouwstijl belangrijk gebouw is de Marekerk (1649). Het ontwerp van deze kerk (1639), een achthoekige centraalbouw met banken om de kansel heen, werd voor het eerst in de Hollandse kerkgeschiedenis speciaal toegesneden op de protestantse dienst. De kerk is ontworpen door Arent van 's-Gravesande.
De ongeveer 6,5 km lange buitenste grachtengordel van Leiden (het singelpatroon) is nog geheel intact. De omgeving van de vroegere wallen en bolwerken is nu vooral groen. Er liggen parken, oude begraafplaatsen en de Witte Singel loopt rond de hortus botanicus en de Sterrenwacht. De Zijlsingel wordt gekarakteriseerd door het Meelfabriekcomplex, het enige grote nog bestaande monument van het industrieel verleden van de stad.
Aan de zuidoostrand van de stad ligt het grote polderpark Cronesteyn, op het terrein van voormalig Kasteel Cronesteyn. Het bestaat uit verschillende cultuurlandschappen en het heeft een reigersbos. Verder zijn er een bezoekerscentrum en een minicamping.
Musea en cultuur
Leiden herbergt een aantal belangrijke musea:
- het Rijksmuseum van Oudheden
- het Rijksmuseum voor Volkenkunde
- Naturalis - Nationaal Natuurhistorisch Museum; de op twee na grootste natuurhistorische collectie ter wereld, na het Smithsonian in Washington D.C. en het Natural History Museum in Londen
- Museum Boerhaave (wetenschapsgeschiedenis)
- Stedelijk Museum De Lakenhal (beeldende kunst en geschiedenis)
- De Hortus Botanicus Leiden, de oudste botanische tuin van Nederland
Leiden telt drie theaters. De Leidse Schouwburg op de Oude Vest, de oudste schouwburg van Nederland, geopend in 1705; de Stadsgehoorzaal aan de Breestraat en het LAK-theater.
Er zijn drie bioscopen, waaronder bioscoop Trianon op de Breestraat, samen met het Amsterdamse Tuschinski Theater en het Royal Theater in Heerlen de enige nog overgebleven vooroorlogse bioscoop in Nederland.
Verder wordt Leiden gekarakteriseerd door het project "Dicht op de Muur". In het kader van dit project heeft stichting TEGEN-BEELD 101 gedichten op evenzoveel Leidse buitengevels afgebeeld. Het gaat om uiteenlopende gedichten in vele talen, waarmee aandacht wordt besteed aan de internationaliteit van de stad (zie verder onder foto's).
Bibliotheken
Als boekenstad heeft Leiden een aantal belangrijke bibliotheken:
- de Universiteitsbibliotheek Leiden, de oudste UB in Nederland
- de Bibliotheken Leiden & Leiderdorp, de openbare bibliotheek
Evenementen
- Werfpop in juli
- Rembrandtfestival in het weekend rond 15 juli, de geboortedag van Rembrandt.
- Leidens ontzet rond 3 oktober
- Leids Film Festival van 27 tot en met 29 oktober
Sport en recreatie
Deze plaats is gelegen aan de Europese wandelroute E11, ter plaatse ook wel Marskramerpad geheten. De E11 loopt van Den Haag naar het oosten, op dit moment tot de grens Polen/Litouwen.
Bekende personen
Verschillende oude meesters hebben banden met Leiden. Zo werd Rembrandt in Leiden geboren terwijl ook Jan Steen, Gerrit Dou, Quiringh van Brekelenkam en Frans van Mieris de Oudere in Leiden werkten. Drie eeuwen later, in 1917, richtte Theo van Doesburg in Leiden samen met o.a. Mondriaan en J.J.P. Oud het tijdschrift De Stijl op, dat van grote invloed zou zijn op de 20e-eeuwse kunst en architectuur.
Op 26 augustus 1910 maakten de beroemde Oostenrijkse componist Gustav Mahler en psychoanalyticus Sigmund Freud een historische wandeling door de binnenstad van Leiden, en bespraken waarschijnlijk Mahlers problemen met zijn vrouw Alma Mahler. Een bekende hedendaagse Leidse musicus is Nico van der Meel, zanger van liederen, operarollen en oude muziek en leider van enkele muziekensembles.
Ook uit de wetenschap zijn er belangrijke namen verbonden met Leiden. In de 16e en 17e eeuw was de universiteit van Leiden één van de grootste en meest toonaangevende in Europa. De beroemdste wetenschappers uit die tijd trokken naar Leiden, zoals Justus Lipsius, Sebald Justinus Brugmans, Carolus Clusius, Constantijn Huygens en René Descartes. 'Leermeester van Europa' Herman Boerhaave doceerde en bestudeerde aan de Universiteit Leiden. Albert Einstein heeft enkele belangrijke theorieën in Leiden ontwikkeld, Heike Kamerlingh Onnes had een laboratorium in Leiden waarin hij onderzoek deed wat hem uiteindelijk in 1913 een Nobelprijs opleverde. Ook de Nobel-laureaten Hendrik Lorentz, Pieter Zeeman (beide natuurkunde) en Willem Einthoven (fysiologie/geneeskunde) waren verbonden aan de Leidse Universiteit. De bekende botanicus Nicolaas Meerburgh werd in Leiden geboren en was hortulanus van de Hortus Botanicus Leiden.
Vele schrijvers waren of zijn nog steeds in Leiden actief. Een kleine selectie: Willem Bilderdijk, Jacob van Lennep, Nicolaas Beets (Hildebrand), Piet Paaltjens, Albert Verweij, J.C. Bloem, Boudewijn Büch, Jan Wolkers, Maarten Biesheuvel, Maarten 't Hart, F.B. Hotz, Frits van Oostrom, Willem Otterspeer, Ilja Leonard Pfeijffer en Abdelkader Benali.
Foto's
|
Molen De Valk, gezien vanaf de Stationsweg |
De Oude Rijn met de Kerkbrug, gezien vanaf de Dullebrug |
Het stadhuis aan de Breestraat |
'Gemeenlandshuis' van het Hoogheemraadschap van Rijnland aan de Breestraat |
|
De Morspoort, gezien vanaf de Morssingel |
De Zijlpoort, gezien vanaf de Schrijversbrug |
Oude Sterrenwacht (1860), gezien vanaf de Witte Singel |
De Witte Singel en de Oude Sterrenwacht, gezien vanaf de Koepoortsbrug |
|
De Nieuwe Rijn |
Zoeterwoudse Singel met Plantsoen |
Een van de Leidse muurgedichten: Aleksandr Blok's 'Notsj, oelitsa, fonar, apteka' |
Koornbrug (1825) |
|
Bibliotheca Thysiana aan het Rapenburg |
De voormalige meelfabriek De Sleutels |
Geboren in Leiden
- Willem II (1228), graaf van Holland en Rooms koning
- Floris V (24 juni 1256), graaf van Holland
- Pieter Adriaansz. van der Werff (14 mei 1529), burgemeester
- Jacob Duyn (1547), toneeldichter
- Cornelis Schuyt (1557), componist en organist
- Willebrord Snel van Royen (Snellius), (1580), natuurkundige
- Jan van Goyen (1596), schilder
- Rembrandt van Rijn (15 juli 1606), schilder
- Jan Lievens (1607), schilder
- Gerrit Dou (7 april 1613), schilder
- Pieter de la Court (1618), wetenschapper
- Jan Steen (1626 of 1625), schilder
- Gabriel Metsu (1629), schilder
- Frans van Mieris (16 april 1635), schilder
- Jacob Toorenvliet (1640), schilder
- Nicolaas Meerburgh (1734), botanicus
- Johan Luzac (1746), wetenschapper, schrijver
- Nicolaas Anslijn (12 mei 1777), schrijver
- Klikspaan (8 januari 1814), schrijver
- Johannes Diderik van der Waals (23 november 1837), natuurkundige
- Piet Aalberse (27 maart 1871), politicus
- Hendricus Petrus Bremmer (17 mei 1871), schilder en kunstcriticus
- Marinus van der Lubbe (13 januari 1909), vermoedelijke aanstichter van de Rijksdagbrand
- Willem Kolff (14 februari 1911), medicus, uitvinder en verzetsstrijder
- Sem Hartz (28 januari 1912), graficus en grafisch ontwerper
- Frans Poptie (3 maart 1918), jazzviolist
- Zangeres zonder Naam (5 augustus 1919), zangeres
- Jan de Troye (13 december 1920), radioverslaggever en omroepbestuurder
- Alfred Kossmann (31 januari 1922), schrijver
- F.B. Hotz (1 februari 1922), schrijver
- Wim Slijkhuis (13 januari 1923), atleet
- Chris van der Klaauw (13 augustus 1924), diplomaat en minister
- Joop van der Reijden (7 januari 1927), politicus
- Els Amman (4 september 1931), kunstenares
- Gerda Kraan (30 juli 1933), atlete
- Gerben Karstens (14 januari 1942), wielrenner
- Louis Ferron (4 februari 1942), dichter en prozaschrijver
- Emile Fallaux (16 augustus 1944), journalist en programmamaker
- Henk van Woerden (6 december 1947), schrijver
- Jan Brokken (10 juni 1949), schrijver
- Bartho Braat (17 augustus 1950), acteur
- Wim Rijsbergen (18 januari 1952), profvoetballer en international
- Erik-Jan Zürcher (1953), taalkundige
- Carolijn Visser (5 september 1956), schrijver
- Eric Schreurs (1958), striptekenaar
- Peter Meel (18 augustus 1959), historicus en Surinamist
- Ronald Florijn (21 april 1961), roeier
- Carina Benninga (18 augustus 1962), hockeyinternational en -coach
- Taco van den Honert (14 februari 1966), hockeyinternational
- Prinses Laurentien (25 mei 1966)
- Isa Hoes (13 juni 1967), actrice
- Frits Huffnagel (15 juli 1968), VVD-politicus
- Glenn Helder (28 oktober 1968), profvoetballer en international
- Wibi Soerjadi (2 maart 1970), pianist
- Leon Krijgsman (17 juni 1973), tv-presentator
- Barry Opdam (27 Februari 1976), Voetballer
- Carice van Houten (5 september 1976), actrice
- Armin van Buuren (25 december 1976), trance-deejay en producer
- Tim de Cler (3 november 1978), profvoetballer en international
- Renske Leijten (17 maart 1979), SP-politicus
- Klaas Veering (26 september 1981), hockeyinternational
Onderwijs in Leiden
- Universiteit Leiden
- Bonaventura College
- Da Vinci College
- Hogeschool Leiden
- Stichting Kaderopleidingen Leiden (particulier deeltijd HBO voor volwassenen)
- Leidse Instrumentmakers School
- ROC Leiden (Regionaal Opleidings Centrum)
- Stedelijk Gymnasium
- Mytylschool De Thermiek (school voor kinderen met een motorische of meervoudige beperking)
- Visser 't Hooft Lyceum
- Volksuniversiteit K&O Leiden
- Vlietland College
- Instituut R.R. Vrijbergen (particulier onderwijs)
- Marecollege (voortgezet onderwijs op antroposofische basis)
- Webster University (Amerikaanse erkende universiteit in Nederland)
- Stichting Kring van Leidse Repetitoren (particulier onderwijs voor Rechtenstudie en opleiding tot Makelaar O.G.)
Politiek
Gemeenteraad
De uitslag van de gemeenteraadsverkiezing van 2006 was:
| Lijst | Partij | Stemmen | % | Zetels |
|---|---|---|---|---|
| 1 | PvdA | 12.230 | 22,8 % | 10 |
| 2 | SP | 8763 | 16,4 % | 7 |
| 3 | VVD | 7355 | 13,7 % | 6 |
| 4 | CDA | 5712 | 10,7 % | 5 |
| 5 | GroenLinks | 5103 | 9,5 % | 4 |
| 6 | D66 | 3389 | 6,3 % | 2 |
| 7 | ChristenUnie | 3086 | 5,8 % | 2 |
| 8 | Leefbaar Leiden | 2702 | 5,0 % | 2 |
| 9 | Stadspartij Leiden Ontzet | 1 | ||
| Totaal | 50.554 | 100 % | 39 | |
| Opkomst | 53.568 | 57,4 % |
College
Het college van 2006 - 2010 bestaat uit PvdA, SP, Groenlinks en ChristenUnie. Het college bestaat uit de volgende mensen:
| Functie | Naam | Partij |
|---|---|---|
| Burgemeester | drs. H.J.J. (Henri) Lenferink | PvdA |
| Wethouder Welzijn en Zorg | dr. G.M. (Gerda) van den Berg | PvdA |
| Wethouder Werk en Inkomen, Cultuur | drs. P.P.M. (Paul) Jonas | SP |
| Wethouder Bereikbaarheid en Omgevingskwaliteit | mr. J.P.R.M. (John) Steeg | GroenLinks |
| Wethouder Bestuur en Dienstverlening, Economie en Toerisme | mr. F.M. (Filip) van As | ChristenUnie |
| Wethouder Stedelijke Ontwikkeling en Wonen | M.J.D. (Marc) Witteman | PvdA |
| Wethouder Middelen en Sport | R.R. (Raymond) Keur | SP |
Vervoer
Leiden is bereikbaar per trein vanaf Station De Vink, Station Leiden Centraal en Station Leiden Lammenschans. Verder is er openbaar vervoer per bus. Over de autosnelweg is Leiden bereikbaar via de A4, A44 en de N11.
Uit onderzoek in het kader van het plan de lightrailverbinding RijnGouweLijn dwars door de binnenstad te laten lopen, bleek dat Leiden in Nederland de stad is met het meeste fietsverkeer.
Externe links
- Digitaal Stadhuis Leiden
- Stadportaal Leiden
- Leiden in de Gouden Eeuw: literatuur en schrijvers.
- Plattegrond van Leiden
|
|
|
|---|---|
|
Alblasserdam | Albrandswaard | Alkemade | Alphen aan den Rijn | Barendrecht | Bergambacht | Bernisse | Binnenmaas | Bodegraven | Boskoop | Brielle | Capelle aan den IJssel | Cromstrijen | Delft | Den Haag | Dirksland | Dordrecht | Giessenlanden | Goedereede | Gorinchem | Gouda | Graafstroom | Hardinxveld-Giessendam | Hellevoetsluis | Hendrik-Ido-Ambacht | Hillegom | Jacobswoude | Katwijk | Korendijk | Krimpen aan den IJssel | Lansingerland | Leerdam | Leiden | Leiderdorp | Leidschendam-Voorburg | Liesveld | Lisse | Maassluis | Middelharnis | Midden-Delfland | Moordrecht | Nederlek | Nieuw-Lekkerland | Nieuwerkerk aan den IJssel | Nieuwkoop | Noordwijk | Noordwijkerhout | Oegstgeest | Oostflakkee | Oud-Beijerland | Ouderkerk | Papendrecht | Pijnacker-Nootdorp | Reeuwijk | Ridderkerk | Rijnwoude | Rijswijk | Rotterdam | Rozenburg | Schiedam | Schoonhoven | Sliedrecht | Spijkenisse | Strijen | Teylingen | Vlaardingen | Vlist | Voorschoten | Waddinxveen | Wassenaar | Westland | Westvoorne | Zederik | Zevenhuizen-Moerkapelle | Zoetermeer | Zoeterwoude | Zwijndrecht |
|
| Nederland | Provincies | Gemeenten | |
Categorieën: Leiden | Nederlandse vestingstad | Plaats in Zuid-Holland
